Δάνεισα χρήματα σε ιδιώτη και δεν μου τα επιστρέφει: πότε τα ζητώ, τι τόκο δικαιούμαι και πότε παραγράφονται

Το κεφάλαιο ενός δανείου μεταξύ ιδιωτών παραγράφεται σε 20 χρόνια και οι τόκοι σε 5. Χωρίς ημερομηνία επιστροφής, το δάνειο επιστρέφεται έναν μήνα μετά την καταγγελία· από την όχληση οφείλεται τόκος υπερημερίας, όχι άλλη αποζημίωση.

Αν δανείσατε χρήματα σε φίλο, συγγενή ή γνωστό και δεν σας τα επιστρέφει, η απαίτησή σας δεν «χάνεται» γρήγορα. Το κεφάλαιο του δανείου παραγράφεται κατά κανόνα σε είκοσι χρόνια (άρθρο 249 ΑΚ), ενώ οι τόκοι σε πέντε χρόνια (άρθρο 250 αρ. 15 ΑΚ). Πριν όμως φτάσετε στο δικαστήριο, πρέπει να ξέρετε πότε το δάνειο έγινε ληξιπρόθεσμο, από πότε ο οφειλέτης είναι υπερήμερος και τι τόκο μπορείτε πραγματικά να ζητήσετε.

Τι είναι νομικά το δάνειο και πότε πρέπει να επιστραφεί

Με τη σύμβαση δανείου ο δανειστής μεταβιβάζει στον οφειλέτη κατά κυριότητα χρήματα (ή άλλα αντικαταστατά πράγματα) και ο οφειλέτης αναλαμβάνει την υποχρέωση να επιστρέψει ίδια ποσότητα (άρθρο 806 ΑΚ). Ο νόμος δεν απαιτεί συμβολαιογράφο ή συγκεκριμένο έντυπο για ένα δάνειο μεταξύ ιδιωτών, όμως χωρίς γραπτό και χωρίς τραπεζική κίνηση η απόδειξη ότι επρόκειτο για δάνειο και όχι για δώρο γίνεται δύσκολη.

Ο χρόνος επιστροφής εξαρτάται από τη συμφωνία:

  • Ορίσατε συγκεκριμένη ημερομηνία: το δάνειο είναι απαιτητό εκείνη την ημέρα. Αν η ημέρα περάσει χωρίς πληρωμή, ο οφειλέτης γίνεται υπερήμερος χωρίς να χρειαστεί να τον οχλήσετε (άρθρο 341 ΑΚ).
  • Δεν ορίσατε ημερομηνία: αν ο χρόνος δεν προκύπτει ούτε από τις περιστάσεις, το δάνειο επιστρέφεται έναν μήνα αφότου κάποιο από τα μέρη το καταγγείλει (άρθρο 807 ΑΚ). Αν το δάνειο είναι άτοκο, ο οφειλέτης μπορεί να το επιστρέψει και χωρίς καταγγελία.
  • Ορίσατε δόσεις: κάθε δόση είναι απαιτητή στη δική της ημερομηνία.

Όταν η οφειλή είναι ληξιπρόθεσμη αλλά δεν υπάρχει ορισμένη ημέρα πληρωμής, ο οφειλέτης γίνεται υπερήμερος μόνο αφού προηγηθεί δικαστική ή εξώδικη όχληση από εσάς (άρθρο 340 ΑΚ). Γι' αυτό η γραπτή, αποδείξιμη πρόσκληση για πληρωμή έχει πρακτική σημασία: από εκεί και πέρα τρέχουν τόκοι υπερημερίας.

Τι τόκο μπορείτε να ζητήσετε

Υπάρχουν τρία διαφορετικά πράγματα που συχνά μπερδεύονται:

  1. Συμβατικός τόκος: οφείλεται μόνο αν τον συμφωνήσατε. Το ανώτατο όριο του τόκου από δικαιοπραξία ορίζεται από τον νόμο (άρθρο 293 ΑΚ) και κάθε συμφωνία για τόκο πάνω από το θεμιτό όριο είναι άκυρη ως προς το επιπλέον (άρθρο 294 ΑΚ). Δηλαδή ο τόκος δεν ακυρώνεται ολόκληρος, αλλά περικόπτεται.
  2. Τόκος υπερημερίας: σε χρηματική οφειλή ο δανειστής έχει δικαίωμα να απαιτήσει από τον υπερήμερο οφειλέτη τον τόκο υπερημερίας που ορίζει ο νόμος (άρθρο 345 ΑΚ). Ειδικά για το χρηματικό δάνειο, ο υπερήμερος οφειλέτης δεν έχει σε καμία περίπτωση υποχρέωση να καταβάλει άλλη αποζημίωση πέρα από αυτόν τον τόκο και αντίθετη συμφωνία είναι άκυρη (άρθρο 808 ΑΚ). Μια «ποινή» ή «πρόστιμο καθυστέρησης» σε ιδιωτικό συμφωνητικό δανείου δεν σας εξασφαλίζει επιπλέον ποσά.
  3. Τόκος επιδικίας: ακόμη κι αν ο οφειλέτης δεν είχε γίνει υπερήμερος, οφείλει νόμιμους τόκους από την επίδοση της αγωγής (άρθρο 346 ΑΚ).

Τόκος πάνω σε τόκους (ανατοκισμός) οφείλεται μόνο αν συμφωνήθηκε ή αν ζητηθεί με αγωγή (άρθρο 296 ΑΚ). Το ύψος του επιτοκίου υπερημερίας και του ανώτατου δικαιοπρακτικού τόκου αναπροσαρμόζεται περιοδικά, γι' αυτό ελέγξτε το επιτόκιο που ισχύει την ημέρα που υπολογίζετε την απαίτηση.

Σε πόσα χρόνια παραγράφεται η απαίτηση

  • Κεφάλαιο: εφόσον ο νόμος δεν ορίζει διαφορετικά, οι αξιώσεις παραγράφονται σε είκοσι χρόνια (άρθρο 249 ΑΚ).
  • Τόκοι και χρεολύσια: παραγράφονται σε πέντε χρόνια (άρθρο 250 αρ. 15 ΑΚ). Η πενταετία αυτή αρχίζει μόλις λήξει το έτος μέσα στο οποίο γεννήθηκε η αξίωση (άρθρο 253 ΑΚ).
  • Έναρξη: η παραγραφή αρχίζει από τότε που γεννήθηκε η αξίωση και είναι δυνατή η δικαστική επιδίωξή της (άρθρο 251 ΑΚ). Σε δάνειο με ημερομηνία επιστροφής αυτό είναι κατά κανόνα η ημερομηνία λήξης.

Η παραγραφή διακόπτεται όταν ο οφειλέτης αναγνωρίσει την αξίωση με οποιονδήποτε τρόπο (άρθρο 260 ΑΚ), για παράδειγμα με μήνυμα «θα σου δώσω τα χρήματα τον άλλο μήνα» ή με μια μερική καταβολή. Διακόπτεται επίσης με την άσκηση αγωγής (άρθρο 261 ΑΚ). Μετά τη διακοπή ο χρόνος που είχε περάσει δεν υπολογίζεται και αρχίζει νέα παραγραφή (άρθρο 270 ΑΚ). Κρατήστε λοιπόν κάθε μήνυμα ή e-mail όπου ο οφειλέτης παραδέχεται το χρέος.

Παράδειγμα

Η Ελένη δάνεισε στον Νίκο 6.000 ευρώ με τραπεζική μεταφορά τον Μάρτιο του 2025. Δεν ορίστηκε ημερομηνία επιστροφής ούτε τόκος. Τον Σεπτέμβριο του 2026 του στέλνει εξώδικη δήλωση με την οποία καταγγέλλει το δάνειο και ζητά τα χρήματα. Σύμφωνα με το άρθρο 807 ΑΚ, το ποσό γίνεται απαιτητό έναν μήνα μετά την καταγγελία. Αν ο Νίκος δεν πληρώσει, η Ελένη μπορεί να τον οχλήσει ξανά και από την όχληση οφείλονται τόκοι υπερημερίας. Επειδή δεν είχε συμφωνηθεί τόκος, για τον χρόνο πριν από την υπερημερία δεν μπορεί να ζητήσει συμβατικό τόκο. Το μήνυμα του Νίκου «τα έχω υπόψη, θα στα δώσω» διακόπτει την παραγραφή.

Τι ισχύει φορολογικά για το δάνειο

Από την 1η Δεκεμβρίου 2024 το τέλος χαρτοσήμου αντικαταστάθηκε από το Ψηφιακό Τέλος Συναλλαγής. Σύμφωνα με την απόφαση Α.1149/2024 της ΑΑΔΕ, στα έντοκα και άτοκα δάνεια που δεν αφορούν επιχειρηματική δραστηριότητα ή εταιρεία ο συντελεστής είναι 3,6%, το τέλος βαρύνει τον οφειλέτη και η δήλωση υποβάλλεται ηλεκτρονικά στο myAADE έως την τελευταία ημέρα του επόμενου μήνα από τη συναλλαγή. Αν δεν έχει δηλωθεί, αυτό δεν αναιρεί την υποχρέωση επιστροφής, αλλά καλό είναι να τακτοποιηθεί, γιατί ενδέχεται να ζητηθεί όταν χρησιμοποιηθεί το συμφωνητικό. Για ερωτήματα σχετικά με τη δήλωση η ΑΑΔΕ παραπέμπει στην εξυπηρέτηση my1521.

Τι να κάνετε και πότε χρειάζεστε δικηγόρο

Συγκεντρώστε τα αποδεικτικά: συμφωνητικό, αποδείξεις τραπεζικής μεταφοράς, μηνύματα και e-mail. Στείλτε γραπτή πρόσκληση πληρωμής ή, για να έχετε σίγουρη απόδειξη επίδοσης, εξώδικη δήλωση μέσω δικαστικού επιμελητή, με την οποία καταγγέλλετε το δάνειο (αν δεν είχε ημερομηνία) και ορίζετε προθεσμία. Αν ο οφειλέτης προτείνει δόσεις, καταγράψτε τη συμφωνία γραπτά, γιατί η γραπτή αναγνώριση του χρέους διακόπτει και την παραγραφή.

Αν δεν υπάρξει πληρωμή, ο δρόμος είναι η δικαστική διεκδίκηση. Συμβουλευτείτε δικηγόρο ιδίως όταν το ποσό είναι μεγάλο, όταν δεν υπάρχει κανένα γραπτό στοιχείο ή τραπεζική κίνηση, όταν ο οφειλέτης ισχυρίζεται ότι τα χρήματα ήταν δώρο, ή όταν ο οφειλέτης είναι αφερέγγυος ή έχει πεθάνει και η απαίτηση στρέφεται κατά κληρονόμων. Ο δικηγόρος θα εκτιμήσει αν η απαίτηση αποδεικνύεται με έγγραφα που επιτρέπουν τη διαδικασία της διαταγής πληρωμής ή αν χρειάζεται τακτική αγωγή, και ποιο δικαστήριο είναι αρμόδιο.

Ελλάδα